भारतीय पर्यावरण चळवळीचा इतिहास लिहिला जातो तेव्हा चिपको आंदोलनाचे नाव अग्रक्रमाने येते. या महान आंदोलनाला जागतिक पातळीवर ओळख मिळवून देणारे आणि 'वृक्षमित्र' म्हणून ओळखले जाणारे सुंदरलाल बहुगुणा हे या आंदोलनाचे प्रणेते होते. परंतु, या प्रत्येक संघर्षात आणि त्यांच्या संपूर्ण पर्यावरण व समाजसेवेच्या प्रवासात सावलीसारखी सोबत करणारी एक अत्यंत महत्त्वाची ताकद म्हणजे त्यांची सहचारिणी विमला बहुगुणा होय. ३ नोव्हेंबर रोजी त्यांचे निधन झाले, ज्यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य हिमालयाच्या रक्षणासाठी आणि महिलांच्या सक्षमीकरणासाठी समर्पित केले.

विमला बहुगुणा यांचा जन्म उत्तर प्रदेशातील (सध्याचा उत्तराखंड) उत्तरकाशी भागात झाला. सुरुवातीपासूनच Gandhian विचारांचा प्रभाव असलेल्या विमलाजींनी लग्नानंतर आपले जीवन हिमालयातील ग्रामीण भागातील महिलांच्या विकासासाठी वाहून घेतले. चिपको आंदोलनादरम्यान जेव्हा पुरुष मंडळींपेक्षा महिलांनी झाडांना मिठी मारून कत्तल रोखली, तेव्हा त्या महिलांमध्ये चेतना निर्माण करण्याचे आणि त्यांना संघटित करण्याचे काम विमला बहुगुणा यांनी अग्रक्रमाने केले. चिपको चळवळ ही केवळ झाडे वाचवण्याची नाही, तर ती पर्यावरणाशी जोडलेल्या उपजीविकेची आणि जीवनमूल्यांची लढाई आहे, हे त्यांनी तळागाळातील लोकांपर्यंत पोहोचवले.
नशामुक्त समाज, हिमालयातील बेसुमार जंगल तोड आणि जलविद्युत प्रकल्पांमुळे होणारी पर्यावरणाची हानी याविरोधात त्यांनी अनेक आंदोलनांचे नेतृत्व केले. प्रसिद्ध चिपको आंदोलनासह त्यांनी टिहरी धरणाच्या विरोधातही पती सुंदरलाल बहुगुणा यांच्या यांच्यासह मोठा लढा दिला. साधेपणा, दृढनिश्चय आणि निसर्गाबद्दल अफाट प्रेम ही त्यांची ओळख होती. सुंदरलाल बहुगुणा यांच्या प्रत्येक कार्यात सहचारिणी म्हणून त्यांनी मोलाची भूमिका बजावली. विमला बहुगुणा यांच्या निधनाने भारतीय पर्यावरण चळवळीतील एक अत्यंत निस्सीम आणि कणखर पर्व काळाच्या पडद्याआड गेले असून, त्यांचे कार्य येणाऱ्या पिढ्यांसाठी कायम प्रेरणादायी राहील.

🌳🌳🌳🌳🌳🌳🌳🌳🌳🌳🌳🌳🌳🌳

🌼 ३ नोव्हेंबर या दिवशी इतिहासामध्ये घडलेल्या प्रमुख घटना, जन्म आणि मृत्यू यांची माहिती खालीलप्रमाणे आहे:

🌼 महत्त्वाच्या घटना
 * १९५७: सोव्हिएत युनियनने 'स्पुत्निक २' (Sputnik 2) हे अंतराळयान यशस्वीपणे अवकाशात सोडले. या मोहिमेचे विशेष म्हणजे 'लाइका' (Laika) नावाचा कुत्रा अंतराळात जाणारा पहिला सजीव प्राणी ठरला.
 * १९९२: अमेरिकेत झालेल्या अध्यक्षीय निवडणुकीत बिल क्लिंटन देशाचे ४२ वे राष्ट्रपती म्हणून निवडून आले.
 * १९९६: तुर्कमेनिस्तानची राजधानी अश्गाबात येथे 'आशियाई बुद्धिबळ अजिंक्यपद स्पर्धा' पार पडली.

🌼 जन्म
 * १८५२: जपानचे १६१ वे सम्राट 'सम्राट मेजी' (Emperor Meiji) यांचा जन्म. त्यांच्या कारकिर्दीत जपानचे आधुनिकीकरण आणि जागतिक महासत्ता म्हणून उदय झाला.
 * १९३३: भारताचे नोबेल पारितोषिक विजेते प्रख्यात अर्थतज्ज्ञ अमर्त्य सेन यांचा जन्म. कल्याणकारी अर्थशास्त्र (Welfare Economics) आणि दुष्काळाच्या कारणांवरील त्यांच्या संशोधनासाठी त्यांना १९९८ मध्ये अर्थशास्त्राचे नोबेल मिळाले.
 * १९४९: भारताचे प्रसिद्ध चित्रपट अभिनेते, दिग्दर्शक आणि पटकथालेखक शेखर कपूर यांचा जन्म. 'मिस्टर इंडिया', 'बैंडिट क्वीन' आणि 'एलिझाबेथ' सारख्या जागतिक पातळीवर गाजलेल्या चित्रपटांचे दिग्दर्शन त्यांनी केले आहे.

🌼 मृत्यू
 * १९७६: भारताचे पहिले पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू यांच्या मंत्रालयातील संरक्षण मंत्री आणि भारताचे तिसरे गृहमंत्री व्ही. के. कृष्ण मेनन यांचे निधन. संयुक्त राष्ट्रसंघात (UN) काश्मीर प्रश्नावर त्यांनी दिलेले तब्बल ८ तास ३ मिनिटांचे ऐतिहासिक भाषण आजही स्मरणात आहे.

🌼 ३ नोव्हेंबर रोजी पाळले जाणारे काही प्रमुख आंतरराष्ट्रीय दिन आणि जागतिक जाणीवजागृती दिन खालीलप्रमाणे आहेत:

 * वन हेल्थ डे (One Health Day): मानवी आरोग्य, प्राणी आरोग्य आणि पर्यावरण (किंवा वनस्पती) यांच्यातील परस्परसंबंधांबद्दल जगभरात जागरूकता निर्माण करण्यासाठी आणि विविध क्षेत्रातील तज्ज्ञांना एकत्र आणण्यासाठी हा दिवस पाळला जातो.
 * वर्ल्ड जेलीफिश डे (World Jellyfish Day): सागरी परिसंस्थेतील जेलीफिशचे महत्त्व, त्यांची विविधता आणि त्यांच्या प्रजातींविषयी माहिती व कुतूहल वाढवण्यासाठी हा दिवस पाळला जातो.
 * वर्ल्ड सँडविच डे (World Sandwich Day): खाण्यापिण्याच्या शौकिनांमध्ये लोकप्रिय असलेल्या 'सँडविच' या खाद्यपदार्थाच्या विविधतेचा आनंद घेण्यासाठी हा दिवस साजरा केला जातो.